Ο ΧατζηΜιχάλης Νταλλιάνης με τους Αρβανίτες του στο Λίβανο & τη Συρία [1826]

Με τον ηρωικό Χατζημιχάλη Νταλλιάνη και τους "ξακουστούς Στραθιώτες" του, ασχολήθηκα λιτά και ουσιαστικά στους δικούς μου Παράξενους Φτωχούς Στρατιώτες, για να δείξω ότι η αρβανίτικη στρατιωτική παράδοση διέρχεται μέσα από την Επανάσταση του '21 και φτάνει, φθίνουσα, μέχρι τον Β' παγκόσμιο πόλεμο. 

Ο Χατζημιχάλης και οι εξακόσιοι ιππείς του, πέφτουν ηρωικά στο Φραγκοκάστελο των Σφακίων [1828] αλλά δεν παραδίδονται. Την ηρωική αυτή μάχη μάς την παρουσιάζει εμμέτρως, ως συνηθίζεται στα πολεμικά κατορθώματα των Ελλήνων από αρχαιοτάτων χρόνων, ο ανώνυμος κρητικός ραψωδός και την διασώζει στη βιογραφία του Χατζημιχάλη, ο Μητροπολίτης Ευάγγελος.

Ήταν τότε που διάβασα για την εκστρατεία του Χατζημιχάλη Νταλλιάνη στον Λίβανο και εντυπωσιάστηκα. Έψαξα να βρω βιβλιογραφία για το θέμα ή μια βιογραφία του μεγάλου αυτού πολέμαρχου του ιππικού της Επανάστασης του 1821. Δεν βρήκα παρά μόνο το προαναφερθέν σύγγραμμα του Ευαγγέλου, Μητροπολίτου Ερμουπόλεως (Αιγύπτου), τυπωμένο στην Αλεξάνδρεια, το 1950, κι αυτό εξαντλημένο και σπάνιο. Ήμουν όμως τυχερός και "με τα πολλά" βρήκα ένα αντίτυπο στα παλαιοπωλεία. Πανάκριβο όμως το πήρα. Ότι δεν αξιώθηκε ακόμη ο πολέμαρχος, επιστήμονα ιστορικό βιογράφο. 

Εκεί βρήκα και τις σελίδες που αφορούν την εκστρατεία στον Λίβανο. Σήμερα τις παραθέτω.

Εκεί, εσύ αναγνώστη, θα βρεις πολλές αντιστοιχίες του τότε με το σήμερα. "Συμπτώσεις", θα σου πουν μερικοί. Βγάλε τα συμπεράσματά σου.

Για μένα, το εντυπωσιακό του θέματος βρίσκεται σε δύο στοιχεία:

α) Στην αντίληψη που είχαν, ακόμη και τότε, ότι, τα συμφέροντα της Ελλάδας εκτείνονται σε όλη τη Μεσόγειο και την Εγγύς Ανατολή. Έτσι, επιχειρούν να δημιουργήσουν αντιπερισπασμό στον Ιμπραήμ κοντά στα χώματα της Αιγύπτου, κοντά στη φωλιά του, την ώρα της Πολιορκίας του Μεσολογγίου. Έχουμε κι άλλο ένα παρόμοιο, από στρατηγική άποψη, περιστατικό, αν και πολύ μικρότερης κλίμακας. Είναι το εγχείρημα του Κανάρη να κάψει την  Αρμάδα της Αιγύπτου μέσα στην Αλεξάνδρεια. 

β)  Στην οργάνωση και στην εκτέλεση της εκστρατεία ανεξάρτητα από το μηδαμινό αποτέλεσμα στην επίτευξη του αντικειμενικού σκοπό της. Ο Χατζήμιχάλης, μισθώνει [πάει να πει, καλύπτει τα έξοδα σαν να ήταν το κράτος], δεκαοκτώ (18) Σπετσιώτικα καράβια και βάζει μέσα δυο χιλιάδες (2.000) άνδρες. "Βορειοηπειρώτες", τούς λέει ο Ευάγγελος κι ας είναι μέσα αρχηγοί σαν τον Βάσο Μαυροβουνιώτη και τον Νικόλαο Κριεζώτη. "Λιάπηδες" τούς λέει ο Ι.Ν.Ψύλλας στην ιστορία του για την Κέα, όπου τους βρίσκει ελλιμενισμένους πριν την εξόρμηση. Ο Ευάγγελος τους λέει "Βορειοηπειρώτες" γιατί ήδη έχουν βγάλει κακή φήμη οι ΤουρκΑρβανίτες. Οι Αρβανίτες αποποιούνται το όνομα, είτε ονομάζοντας εαυτούς σκέτο "Έλληνες" είτε επιτρέποντας στους άλλους να τους ονομάζουν "Λιάπηδες". Μερικοί καταχωρούνται με αυτή την "επαγγελματική" ιδιότητα ως επίθετο, στην ιστορία αλλά και στα μητρώα του νεαρού κράτους. Χίλιοι τέτοιοι "Λιάπηδες" βρίσκονται και στα Ψαρρά, στην ηρωική άμυνα του νησιού, 4 χρόνια πριν (Ιούνιο του 1824).  

Δεν πρέπει να μας διαφύγει της προσοχής μας και το άλλο εξίσου σημαντικό, ίσως  το σημαντικότερο. Την μεγάλη στρατηγική αξία του να υπάρχει και να περιπολεί μια τέτοια "αμφίβια", "πεζοναυτική", δύναμη στο Αιγαίο. Αρχαία κι αυτή εμπειρία στην ελληνική πολεμική παράδοση, που κρατάει από τους Αχαιούς, τους Αθηναίους, τους Ρωμιούς του Βυζαντίου, τους Αρβανίτες του "Ενετού" Κοριολανού Κίππικο, τον Νικοτσάρα και τέλος τον Χατζημιχάλη. Ύπαρχούσης μιας τέτοιας δυνάμεως στο κεντρικό Αιγαίο, όλο και κάτι μπορεί να αποκομίσει κανείς. Έτσι, σώζεται ο Φαβιέρος από το κάστρο της Καρύστου όπου είναι μπλοκαρισμένος και έτοιμος να παραδοθεί.

Γιώργος Μιλτ. Σαλεμής

Μέγα  Σάββατο

7 Απριλίου 2018

Ο θρήνος [των Αρβανιτών] για την Κορώνη

Βαϊτίμι ι Κορόνι

Πέτκατ ε τε μίρατ τόνα

να για λάγμι τε Κορόνα

Κρίστιν να κέμι με νε

ω ε μπούκουρα Μορέ!

Τθελ τε πλιάστε με λιοτ ν'ντερ σι

να τ' λιπίσμ μόι Αρμπερί

Νταλλαντίσσε ε λιάρε-λιάρε

κουρ τε βίσσε  τι νιάτερ χέρε

βιαν τε βισσ τι τε Κορόνα

με νγκε τζιάν  τι σπιτ τόνα

με νγκε  τζιάν τρίμα χαντιάρ

πο νιε κιεν σε κιοφτ ι βραρ

Κουρ ου νίστιν γκιίτθ ανίτε

ε ντχέρατ ταν ικτίν κα σίτε

μπούρατ γκιτθ με νιε σερτίμ

τθρίτιν γκράτε με νιε βαλτίμ:

-Ντιλ ε χάνα τι Στιχί

όι Μορέ όι Αρμπερί!... 

Ο θρήνος για την Κορώνη

Τα πράγματα και τα καλά μας

εμείς τ' αφήσαμε στην Κορώνη.

Το Χριστό τον έχουμε μαζί μας,

αχ ωραίε μου Μοριά!

Βαθιά βαλαντωμένοι, με δάκρυα στα μάτια,

σε λυπόμαστε μωρ' Αρβανιτιά

Γοργό χελιδονάκι μου,

σαν έλθεις μιαν άλλη φορά,

σαν πας μες στην Κορώνη,

δεν θα' βρεις πια τα σπίτια μας

ούτε τα ωραία μας τα παλικάρια,

αλλά ένα σκυλί (τον Τούρκο)

που μακάρι να πέθαινε.

Όταν ξεκίνησαν τα πλοία

κι η γη μας έφυγ' απ' τα μάτια μας,

όλοι οι άντρες μ' έναν αναστεναγμό,

κι οι γυναίκες μ' ένα παράπονο

φώναζαν:

- Βγες να μας κατασπαράξεις,εσύ Στοιχειό,

Αχ Μοριά, αχ Αρβανιτιά!

Τραγούδι: π. Τζουζέπε Φαράκος, ουνίτης ιερέας

(42 χρ.)

Σαν Ντεμέτριο Κορόνε (Άγ. Δημήτριος Κορώνης) 

Επαρχία Κοσέντσα Καλαβρίας, Αύγουστος 1981

Έρευνα: Λάμπρος Λιάβας-Νίκος Διονυσόπουλος

Από τη συλλογή του

Πελοποννησιακού Λαογραφικού Ιδρύματος

"Η ελληνική μουσική παράδοση της Κάτω Ιταλίας"

1983

Του ΜικροΚωνσταντίνου, αρβανίτικο τραγούδι της Κάτω Ιταλίας

Ο Κωνσταντίνος ο μικρός 

τρεις μέρες γαμπρός ήταν 

όταν τον κάλεσε ο βασιλιάς τ' Αναπλιού 

γιατί τον είχε σύντροφο ξεχωριστό 

Του έστειλε το πρώτο γράμμα 

και το ’ριξε στην τσέπη του 

του 'στειλε το δεύτερο γράμμα 

και το ’ριξε στην τσέπη του 

του 'στειλε το τρίτο 

και δεν μπορούσε να πει όχι.

Εννιά χρόνια και εννιά μέρες 

έπρεπε να περιμένει η ομορφούλα.

Καθώς πέρασαν εννιά χρόνια κι εννιά μέρες 

με σκουφιά και μαντήλια 

πιάσανε ένα χελιδονάκι 

μια κορδελίτσα του έδεσαν στον ώμο 

και το έστειλαν στον Κωνσταντίνο 

Πέρασαν τα χρόνια και οι μέρες 

πάει η όμορφη στην εκκλησία 

Ο Κωνσταντής καβαλίκεψε τ' άλογο 

τ' άλογο το γρήγορο 

και ξεπεζεύει στην πόρτα της εκκλησίας

 όπου ακόμα φαίνονται τα χνάρια.

Δένει τ' άλογο και μέσα μπαίνει 

βλέπει την όμορφη να κλαίει. 

"Ω εσείς συμπέθεροι, ω εσείς ευγενείς

 αυτό το παλικάρι ήταν το πρώτο μου στεφάνι" 

Ο Κωνσταντίνος τη νύφη παίρνει 

και από τη μεγάλη πόρτα βγήκε.

Από τα πιο διαδεδομένα δημοτικά τραγούδια 

των Ελληνο-Αρβανίτικων κοινοτήτων της 

Καλαβρίας και Σικελίας, σε ρυθμό τετράσημο. 

Το θέμα του ιδιαίτερα γνωστό και στην 

υπόλοιπη Ελλάδα, ανήκει στον Ακριτικό Κύκλο

Τραγούδι: 

ο Ουνίτης παπάς Σωτήρ Φεράρα 

(48 χρ)

Πιάνα, Σικελία

Αύγουστος 1981

Έρευνα: Λάμπρος Λιάβας-Νίκος Διονυσόπουλος

Από τη συλλογή του

Πελοποννησιακού Λαογραφικού Ιδρύματος

"Η ελληνική μουσική παράδοση της Κάτω Ιταλίας"

1983

Ω ε μπούκουρα Μορέ, αρβανίτικο νοσταλγικό τραγούδι για τον Μοριά

«Ω! ε μπούκουρα Μορέ»                                                                         «Ωραίε μου Μοριά»

Ω! ε μπούκουρα Μορέ                                                                           Αχ ωραίε μου Μοριά

τσς κουρ τε λιας                                                                                     απ’ τότε που σ’ άφησα

με νουκ τε πασς                                                                                     δεν σε ξανάδα πια.

Άτιε καμ ου ζώτιν τάν                                                                          Εκεί έχω τον πατέρα μου,

άτιε καμ ου ζώνιε μέμεν                                                                      εκεί έχω τη μητέρα μου,

άτιε καμ εδέ τιμ βλα                                                                             μα και τον αδερφό μου,

γκυθ μπουλιούαρ μπε νε δε.                                                               όλους στη γη θαμμένους.

Ω! ε μπούκουρα Μορέ.                                                                         Αχ ωραίε μου Μοριά!

Έρευνα: Λάμπρος Λιάβας-Νίκος Διονυσόπουλος

Από τη συλλογή του

Πελοποννησιακού Λαογραφικού Ιδρύματος

"Η ελληνική μουσική παράδοση της Κάτω Ιταλίας"

1983

Αρβανίτικος Ύμνος στην Οδηγήτρια

Παρεκκλησιαστικό τραγούδι στην αρβανίτικη διάλεκτο, σε

ρυθμό τετράσημο, που ψάλλεται συνήθως, μετά το τέλος

της λειτουργίας. Είναι αφιερωμένο στην Παναγία την

Οδηγήτρια (προστάτιδα των ελληνο-αρβανίτικων

κοινοτήτων της Σικελίας).

Ψάλλει η Κοντσετίνα Κούτσια (32 χρ.)

Πιάνα Σικελίας 1981

Έρευνα: Λάμπρος Λιάβας-Νίκος Διονυσόπουλος

Από τη συλλογή του

Πελοποννησιακού Λαογραφικού Ιδρύματος

"Η ελληνική μουσική παράδοση της Κάτω Ιταλίας"

1983

Σ' εσένα Παρθένα Οδηγήτρια

ασπίδα της χώρας μας

δεν κουραζόμαστε να σου λέμε:

διαφύλαξε την Πίστη μας, ω Μαρία!

Αυτή την Πίστη που βρήκαμε

από τους τιμημένους παππούδες μας

που σαν παλληκάρια και Χριστιανοί

πολέμησαν ενάντια στον μαύρο Τούρκο.

Έλα Μητέρα και Βασίλισσα,

έλα Κυρά και Αγία Παναγία

δείξε σ' εμάς τους Χριστιανούς

και Αρβανίτες το έλεός σου.

Τι θα τραγούδαγε σήμερα ένας Stradioto των "κτήσεων" της Βενετίας;

Τι θα τραγούδαγε σήμερα, εαρινή ισημερία του 2018, ημέρα της Ποίησης, πέντε αιώνες μετά, ένας Στρατιώτης της Βενετιάς -ας πούμε, ο Τζάνε Κορωναίος- σε μια Κατερίνα που υφαίνει όμορφα "υφαντά"; 

Τι θα τραγούδαγε, καθώς ζυγώνει το Πάσχα -φέτος πέφτει νωρίς όπως και τότε, που μισέψαν από το Ναύπλιο, 26  Μαΐου 1482; 

Δεν αποκλείεται να παράφραζε, ως εξής, το γνωστό υπέροχο τραγούδι  της Αρβανιτιάς "ο αργαλειός της Κατερίνας", παίρνοντας στοιχεία από διαφορετικές ερμηνείες. Κάτι τέτοιο ήταν μέσα στις συνήθειές τους, στα αντέτια τους και στις πρακτικές τους.

Αυτό, άλλωστε, κάνουμε κι εμείς καθώς προσπαθούμε ν' ανασυστήσουμε τον κόσμο τους.

Όσο καλά κι αν ξέρουμε την Ιστορία και όσο καλά και να την μάθουμε, πάντα θα μας διαφεύγει "κάτι". 

Αυτό το "κάτι", υποχρεωτικά, το συμπληρώνουμε με "κάτι" από τα δικά μας. Ανάλογα, βέβαια, με το τι διαθέτει ο καθένας... Κι αφήστε να λέει ο Νίκος Δήμου... Η Ιστορία δεν είναι φυλακή, αλλά σχολείο Ελευθερίας... Για μας τους Έλληνες, τουλάχιστον! 

Ελευθερώστε, λοιπόν, τη σκέψη σας και τη φαντασία σας και φτιάξτε τους ήρωές σας, όπως τους θέλετε, ακούγοντας και βλέποντας τα μνημεία του Μεγάλου Ελληνικού Πολιτισμού!

Όσο για την Ιστορία, όλο και κάποιος σπουδαίος ερευνητής/ρια βρίσκεται για να γεμίσει τα "φυσεκλίκια" μας με φρέσκο "υλικό", πέντε και πλέον αιώνων!!!  

Αργαλία ε Κατερίνες*

Ρέκε στρέκε, μόι Κατερίν,

ρέκε-στρέκε αργαλίν

τυ μαρσώβε γκιτονίν.

Τε γιεσς νιέ ζωγκ ι ρίμτε,

τε τε ρίει νε σάιτε.

Τε γιεσς νιέ ζωγκ ι μπάρδ

τε τε ρίει νε μιτάρ.

Τε γιεσς νιέ ζωγκ ι κούκιε,

τε τε ρίει νε σεντούκι

στο σεντούκι με τα γράμματα

τα βιβλία και τα άρματα

στα φλάμπουρα και στα κοντάρια

στα σπαθιά και τα σκουτάρια

στ' άλογά τους τα λιντζέρα

απ΄ το Ναύπλιο πιο πέρα,

«Ρέκε στρέκ σαΐτενε

τρε μασούρε ντίτενε»**

Στις ενέδρες, τις χωσιές

πέρα στις Δαλματικές ακτές,

στη Μεθώνη, στην Κορώνη

στο υφάδι, στο στημόνι.

Τε τε ρίει νε σαΐτε

ντο τε γιεσς νιε ζωγκ ι ρίμπτε

Στης Αμμόχωστου τα τείχη

στου Κοριολανού τα ίχνη

στις ακτές της Ιωνίας

στα νερά της Βενετίας

μες στης Κάντιας τα λιμάνια

στης Συγκλήτου τα φιρμάνια

και στων Δόγηδων το νου

του αλλοτινού καιρού

Ντο τε γιεσς νιέ ζωγκ ι μπάρδα

στα κανόνια, στη μπομπάρδα

τε τε ρίει νε μιτάρ

στο σπαθί το scimitar

στις κλωστές και τη σαΐτα

και στης Κέρκυρας τη citta***

«Τρε μασούρε στίβε σόντε

δε τε τρε τ' ου λίδεν κόμπε»****

******************************************

"Υλικό" για την πιο πάνω "αναπαράσταση" αποτέλεσε η εκδοχή του Θανάση Μωραΐτη, από τον γνωστό δίσκο του με τ' Αρβανίτικα τραγούδια και η εκδοχή που μας παρουσιάζει ο Τάσος Βλάχος από τις Λίμνες  της Αργολίδας.

_________________________________________________________

* Οι ελληνικοί στίχοι από τον δίσκο του Θανάση Μωραΐτη: 

Ο αργαλειός της Κατερίνας

Πέρα-δώθε μόι Κατερίνα

πέρα δώθε ο αργαλιός

ξετρέλανες τη γειτονιά.

Να ήμουν ένα πουλί γαλάζιο,

να καθίσω στις σαΐτες σου.

Να ήμουν ένα πουλάκι άσπρο

να καθίσω στα μιτάρια σου.

Να ήμουν ένα πουλάκι κόκκινο

να καθίσω στο σεντούκι σου.

** «Ρέκε στρέκ η σαΐτα/ τρία μασούρια την ημέρα». Τρία μασούρια την ημέρα δεν ήταν πολλά. Προφανώς, στο τραγούδι, δεν ήταν έπαινος αλλά "πείραγμα".

***  citta=πόλη (βεν)

**** «Τρία μασούρια έριξες απόψε/ και τα τρία με δέσανε κόμπο»

Ο Γιώργος Καραμπελιάς στην παρουσίαση των «Παράξενων Φτωχών Στρατιωτιών» στην Αθήνα

Ο Γιώργος Μιλτ. Σαλεμής στην παρουσίαση των «Παράξενων Φτωχών Στρατιωτιών» στην Αθήνα

Στο Ναύπλιο, 26 Μαΐου 1482, ανήμερα του Αγίου Πνεύματος

Ναύπλιο (1571, S. Pinargenti).

Διακρίνεται η τάφρος που το χώριζε από το βουνό στο οποίο οικοδομήθηκε τον 17ο αιώνα το Παλαμήδι. Στον μυχό του κόλπου του Ναυπλίου (Colfo di Napoli) σημειώνεται σαφώς το χωριό των Αρβανιτών, η στρατιωτική τους εγκατάσταση δηλαδή. Αυτό σημαίνει πως η Αρβανιτιά του Ναυπλίου ονομάστηκε έτσι από την εγκατάσταση εκείνη και όχι από την καταβαράθρωση των Τουρκαρβανιτών το 1779.

Η αναχώρηση των Αρβανιτών Στρατιωτών από το Ναύπλιο για τη Βενετία

Γιώργος Μιλτ. Σαλεμής

Πρόκειται για τις τέσσερις τελευταίες σελίδες του Α' Μέρους των Παράξενων Φτωχών Στρατιωτών, για το "κλείσιμο" του θέματος που άνοιξε με την άφιξη των Στρατιωτών στο Λίντο της Βενετίας. 

Καθώς βαδίζουμε για το Πάσχα ευκαιρία είναι να πούμε το "μυστικό" των σελίδων αυτών. 

Η πληροφορίες για τη σκηνή της αναχώρησης μας έρχονται από τον Κων/νο Σάθα. Μαζί και η ημερομηνία με την διευκρίνιση ότι είναι "ανήμερα το Πάσχα".

Όταν έγραφα το βιβλίο παρατήρησα ότι Πάσχα δεν υπάρχει ποτέ 26 Μαΐου, πόσω μάλλον με το Παλιό Ημερολόγιο που είναι 13 ημέρες νωρίτερα. Σκέφτηκα ότι πρέπει να είναι μέρα γιορτινή και όχι καθημερινή για να προκύψει αυτή η σύγχυση στον Σάθα.

Συμβουλεύτηκα έναν φίλο μου μοναχό με την κατάλληλη μόρφωση επί του θέματος. Του ανέλυσα τη θεωρία μου. Πράγματι, εκείνος επιβεβαίωσε ότι, το Πάσχα εκείνη τη χρονιά έπεφτε νωρίς και η εν λόγω ημερομηνία αφορά την Πεντηκοστή, ήτοι τη γιορτή του Αγίου Πνεύματος.

Διόρθωσα, λοιπόν, τον Σάθα κι έβαλα την ημερομηνία και τη γιορτή τίτλο για να φαίνεται. Δεν έβαλα όμως κάποια σημείωση σχετική που να εξηγεί όλα τούτα.

Ο λόγος ήταν ο εξής. Οι παλιοί μαστόροι, λέει, "έκρυβαν" σκόπιμα κάποια λάθη στα έργα τους πέρα απ' τα όποια άλλα. Ότι, (α) είναι ύβρις προς το Θεό να προσπαθείς να φτιάξεις κάτι τόσο τέλειο ώστε να μην έχει λάθη (β) το κρυμμένο λάθος είναι κι ένας τρόπος παγίδευσης του στείρου αντιγραφέα, του μη δημιουργικού μιμητή. Ο καινούργιος μάστορας, δηλαδή, για να γίνει όντως μάστορας πρέπει να είναι σε θέση να διορθώσει τον παλιό μάστορα!  

Τα πορτρέτα της Μάντουας και οι Παράξενοι Φτωχοί Στρατιώτες

Δυο ιστορίσεις Στρατιωτών στο παλάτι των Σφόρτσα και Γκονζάγκα

Γιώργος Μιλτ. Σαλεμής

Η Μάντουα, ή Μάντοβα, είναι πόλη της Λομβαρδίας. Βρίσκεται στη μέση περίπου της διαδρομής από το Μιλάνο στη Βενετία και στις όχθες τριών τεχνιτών λιμνών που φτιάχτηκαν τον 12ο αιώνα, σε καιρούς βυζαντινούς, αξιοποιώντας τα ύδατα του ποταμού Μίτσιο, ο οποίος πηγάζει από τη φυσική και ξακουστή λίμνη Γκάρντα και σμίγει με τον φημισμένο Πάδο, λίγο πριν τις ακτές της Αδριατικής.

Κυβερνήτες της Μάντουας επί τετρακόσια χρόνια ήταν οι άνδρες του οίκου των Γκονζάγκα. Πιο σημαντικός απ' όλους ο Φραγκίσκος Β'. Γεννήθηκε 10 Αυγούστου 1466 και πέθανε από την "γαλλική ασθένεια", τη σύφιλη, το 1519 στις 29 Μαρτίου. Κυβέρνησε τη Μάντουα από το 1484 μέχρι τον θάνατό του, επί τριάντα πέντε χρόνια. Στις περιόδους της απουσίας του στον πόλεμο αλλά και της πολύμηνης αιχμαλωσίας του από τους Βενετούς, την πόλη κυβερνούσε η γυναίκα του, Ισαβέλλα ντ' Έστε.

Η Ισαβέλλα ντ' Έστε ήταν αδελφή της Βεατρίκης. Επίσημης και νόμιμης γυναίκας του "Μόρο", του "Σαρακινού", που τότε κυβερνούσε το Μιλάνο. Ο Λουδοβίκος (1452-1508), της γενιάς  των Σφόρτσα, είχε πάρει το παρατσούκλι "Μόρος" επειδή ήταν σκουρόχρωμος, σαν Σαρακινός. Καλός φίλος, προστάτης και θαυμαστής του Λεονάρντο ντα Βίντσι, ο οποίος υπηρέτησε επί σειρά ετών στην Αυλή του.

Ο Φραγκίσκος Β', είναι σημαντικός όχι γιατί υπήρξε σύγγαμβρος, μπατζανάκης δηλ., του Σφόρτσα και εραστής της Λουκρητίας Βοργία, αλλά γιατί συνδέεται με όλους τους πολέμους της εποχής εκείνης στην Ιταλική χερσόνησο, καθώς επίσης και με την καλλιτεχνική ακμή της πόλης του, ως προστάτης των τεχνών, αν και η δουλειά του ήταν ο πόλεμος και ο ίδιος υπήρξε ικανότατος διοικητής και πολεμιστής. Εμείς τον συναντάμε στο δρόμο μας καθώς μελετάμε την ιστορία των Παράξενων Φτωχών Στρατιωτών και συγκεκριμένα τον Μερκούριο Μπούα, του οποίου υπήρξε συμμαχητής και φίλος. 

Εκεί κοντά στην Μάντουα, προ το Μιλάνο καμιά τριανταριά χιλιόμετρα, ήταν και είναι μέχρι σήμερα, το Σαν Μαρτίνο Γκουσνάγκο. Στο σημείο στο οποίο σήμερα υπάρχει το Παλάτσο Παστόρε (19ος αιώνας), τότε, βρισκόταν ένα άλλο παλάτσο όπου συναντιόνταν οι οικογένειες των Σφόρτσα και των Γκονζάγκα. 

Σε ένα γράμμα της Βεατρίκης Σφόρτσα στην Ισαβέλλα Γκονζάγκα (τέλη του 1496), το οποίο παραθέτει ο Ντιμίτρι Μερεσκόφσκυ στο ιστορικό του μυθιστόρημα Λεονάρντο ντα Βίντσι (εκδ. Καραβία-1955), γίνεται αναφορά στις ευχάριστες αυτές συναντήσεις: 

«Θυμάστε, μικρή μου αδελφή, πώς καλπάζαμε μαζί; Και την ντονζέλλα Πενθεσίλεια πού' πέσε σ' ένα χαντάκι και παρά λίγο να μείνει στον τόπο; Και το κυνήγι του αγριόχοιρου  στο Κουσνάγκο; Και το παιχνίδι της μπάλας; Το ψάρεμα;... Τι ευτυχισμένη εποχή που ήταν τότε!» 

Λίγο πιο κάτω, ο ίδιος συγγραφέας, αναφέρει ότι, στη Βεατρίκη άρεσε το ψάρεμα στο Γκουσνάγκο και μια φορά που η ψαριά ήταν καλή, « στην όχθη της μεγάλης λίμνης του Κουσνάγκο, στο αγαπημένο της κτήμα», ανασήκωσε τα μανίκια και ξαναρίχνε τα ψάρια στο νερό «γελώντας και θαυμάζοντας τη χαρά των ελευθερωμένων αιχμαλώτων και το φευγαλέο λαμπύρισμα των λεπιών τους στο διάφανο νερό».

Εκεί, λοιπόν, στο κτήμα το Σαν Μαρτίνο Γκουσνάγκο, εκείνες ακριβώς τις χρονιές στο τέλος του Κουατροτσέντο, φιλοτεχνούνται μια σειρά πορτρέτα, 45cm Χ 45cm, τέμπερα σε ξύλο, από άγνωστο καλλιτέχνη της Λομβαρδικής σχολής. 

Λαμβάνουν θέση σε μια αίθουσα από τις πολλές του παλάτσο, ψηλά, ένα γύρω στην οροφή. 

Ο ακριβής αριθμός τους είναι άγνωστος. Σώθηκαν καμιά σαρανταριά, όταν στις αρχές του 20ου αιώνα (1905) εμφανίστηκαν στην αγορά. Προφανώς, με την κατεδάφιση του παλαιού παλατιού και την οικοδόμηση του Παλάτσο Παστόρε, παρέμειναν σε κάποια αποθήκη μέχρι να αποφασίσει ο κάτοχος να τα εκποιήσει. 

Σήμερα είναι γνωστά ως "πορτρέτα της Μάντουας" και βρίσκονται διάσπαρτα σε μουσεία, γκαλερί, και ιδιωτικές συλλογές. Τα είκοσι απ' αυτά βρίσκονται στο Λονδίνο και στις ΗΠΑ. 

Στην ημετέρα μετριότητα παραμένει άγνωστη η καλλιτεχνική αξία των Πορτρέτων, όπως και οι ταυτότητες των προσώπων που εικονίζονται. Η δουλειά αυτή ξεπερνάει το δικό μου ερευνητικό πεδίο και την παρούσα ιστορική παρουσίαση. Περιμένει και ελπίζει τη συμβολή των ιστορικών της τέχνης και των καλλιτεχνών. 
Από τη δουλειά αυτή, όταν και όποτε προκύψει, θα μπορέσουμε ίσως να υπολογίσουμε και τις ταυτότητες των  δύο Στρατιωτών που εικονίζονται στα διασωθέντα πορτρέτα. 
Ότι πρόκειται για Στρατιώτες είναι αδιαμφισβήτητο. Και τα στοιχεία που το τεκμηριώνουν είναι: α) τα καλύμματα της κεφαλής, ήτοι το ψηλό καπέλο και ο εσωτερικός κεφαλόδεσμος και β) οι χειρίδες, τα μανίκια που κρέμονται από τους ώμους. Αν και η ενδυμασία τους είναι η επίσημη και όχι η πολεμική τους εξάρτυση, διατηρεί, προς το πολυτελές, τα δύο πιο βασικά χαρακτηριστικά της και ιδιαίτερα το καπέλο που παραμένει διακριτικό των Στρατιωτών για δύο και πλέον αιώνες ενώ θα λάβει τη θέση του, ως μέρος της ανδρικής ενδυμασίας, μόλις στις αρχές του 18ου αιώνα.

Ποιοι είναι αυτοί οι Παράξενοι Φτωχοί Στρατιώτες, οι οποίοι τόσο νωρίς, μόλις λίγα χρόνια μετά την εμφάνισή τους στην ιταλική χερσόνησο, ανυψώνονται ως το σημείο εκείνο ώστε να απαθανατίζονται και να λαμβάνουν θέση στο παλάτι και στις καθημερινές στιγμές των δύο εκ των σημαντικοτέρων οικογενειών της εποχής; 

Ποια είναι τα κατορθώματά τους και οι ανδραγαθίες τους ώστε να σπάνε τις "σιδερένιες" προκαταλήψεις της εξ αίματος αριστοκρατίας της εποχής εκείνης και να γίνονται ισότιμοι με βασιλείς, δούκες, καρδιναλίους και μαρκησίους; 

Προφίλ και μπούστος Στρατιώτη. Μεταξύ 1477-1491. Μάντουα της Ιταλίας. Άγνωστου ζωγράφου. Σήμερα βρίσκεται στο Λονδίνο http://collections.vam.ac.uk/

Προφίλ και μπούστος Στρατιώτη. Μεταξύ 1477-1491. Μάντουα της Ιταλίας. Άγνωστου ζωγράφου. Σήμερα βρίσκεται στο Λονδίνο http://collections.vam.ac.uk/

 

Παροράματα “Παράξενοι φτωχοί στρατιώτες”

Παροράματα

“Παράξενοι φτωχοί στρατιώτες”

1. Σελ. 18, 16η γραμμή: αντί του “φανοστάτη της Λαμίας” το “φανοστάτη των Τρικάλων”.
2. Σελ. 35, 12η γραμμή: αντί του “με το άλλο πόδι τους στέρεα στις παραδόσεις” το “με το άλλο πόδι τους πατούν στέρεα στις παραδόσεις”.
3. Σελ. 36, 18η γραμμή: αντί του Πέτρον Βουζίκη” το “Πέτρο Βουζίκη”.
4. Σελ. 41, 1η γραμμή: αντί “της 20 Μαΐου” το “την 20η Μαΐου”.
5. Σελ. 47, 13η γραμμή: αντί “εν πολεμώ” το “εν πολέμω”.
6. Σελ. 54, 18η γραμμή: αντί “από Μεγάλο Συμβούλιο” το “από το Μεγάλο Συμβούλιο”.
7. Σελ. 55, 4η από το τέλος: αντί “στον νου” το “στο νου”.
8. Σελ. 59, 2η γραμμή: αντί “Γαλαξειδιώτης” το “Γαλαξιδιώτης”.
9. Σελ. 60, 1η από το τέλος: αντί “ορθομένα αυτά” το “ορθωμένα αυτιά”.
10. Σελ. 61, 7η γραμμή: αντί του “-ε σώνει” το “εσώνει”.
11. Σελ. 62, 2η γραμμή: αντί του “πλανήτες” το “πλάνητες” και στην 21η γραμμή: αντί του “κακατακόκκινην” το “κατακόκκινην”.
12. Σελ. 64, 21η γραμμή: αντί του “1322” το 1822 και στην 23η γραμμή: αντί του “μπαρμπαρίζονται” το “μπαρμπερίζονται”.
13. Σελ. 76, 14η γραμμή: αντί του “Βαβαρών” το “Βαυαρών”.
14. Σελ. 83, 11η γραμμή: αντί του “ήρυχος” το “ήσυχος”.
15. Σελ. 84, 7η γραμμή: αντί του “οπισθέν” το “όπισθέν”.
16. Σελ 89, 15η από το τέλος: αντί του “ελευθέσαν” τον “ελευθέραν”.
17. Σελ. 113, 4 γραμμή: αντί του “Αλβανών” το “Αλβάνων”.
18. Σελ. 127, 1η από το τέλος: αντί “αρχίνησουμε” το “αρχινήσουμε”.
19. Σελ. 155, 7η γραμμή: αντί “πανω” το “πάνω”.
20. Σελ. 158, 6η από το τέλος: αντί “ανυπερθέρωε” το “ανυπερθέτως”.
21. Σελ. 163, 10η γραμμή: αντί “έπιαναν” το “έπιανε” και στην 7η από το τέλος: αντί “στατιώται” το “στρατιώται”.
22. Σελ. 170, οι αριθμοί ως εξής: 7.200 δουκάτα, 41.503 δουκάτα, 91.400 μόδια.
23. Σελ. 176, 5η από τέλος: αντί του “Ααβδάκου” το “Λαβδάκου”.
24. Σελ. 178, 13η γραμμή: αντί του “κλίματα” το “κλήματα”.
25. Σελ. 253, 1η γραμμή: αντί “βαδίσαν” το “βαδίσανε”.
26. Σελ. 285, 19η γραμμή: αντί “λιγιωτάτους” το λογιωτάτους”.
27. Σελ. 290, 17η γραμμή: αντί “μια μακράς” το “μιας μακράς”.
28. Σελ. 293, 12η γραμμή: αντί “πατρίδας” το “πατρίδα”.
29. Σελ. 342, στο τέλος του πίνακα ως εξής: Λεύκτρα= Παραπούγγια και Πλαταιές= Κόκλα.

Το "γκούτσι", ένα ακόμη αρβανίτικο πολεμικό παιχνίδι

Το "γκολφ" των Αρβανιτών- παίζεται με ειδικά μπαστούνια, είναι λίγο πιο... άγριο και δεν χρειάζεται ακριβές εγκαταστάσεις. 

«Γκούτσι» στα αρβανίτικα σημαίνει «γουρούνι». «Γκούτσι» λέγαμε και το τενεκεδάκι από κονσέρβα που χρησιμοποιούσαμε για το ομώνυμο ομαδικό παιχνίδι. Όριο στη συμμετοχή των παιδιών δεν υπήρχε. Έπαιζαν όσα παιδιά βρίσκονταν εκεί, και μάλιστα ήταν καλό να βρίσκονταν πολλά. Γι’ αυτό και παιζόταν περισσότερο στο σχολείο που ήταν όλα.

Το πεδίο δεν είχε εξωτερικά όρια και δεν ήταν απαραίτητο να είναι ομαλό. Ποια αλάνα άλλωστε ήταν τότε ομαλή; Όσα παιδιά ήταν, «μείον ένα», άνοιγαν λακκάκι με τη μέθοδο που προαναφέραμε: με το τακούνι του παπουτσιού. Σε διάφορα σημεία, ακανόνιστα και σε κάποια απόσταση το ένα από το άλλο. Δεν υπήρχαν κανόνες και σχήματα. Εκεί, μέσα στο λακκάκι, έβαζε ένα ραβδί σαν το μπαστούνι του γκολφ. Έμοιαζε και στο μήκος και στο ότι φρόντιζαν, τα παιδιά, στο κάτω μέρος να έχει έναν κόμπο ώστε να βαραίνει και το χτύπημα να αποκτάει δύναμη. Ήταν στην πραγματικότητα ένα μικρό ρόπαλο.

Το παιδί που έμενε χωρίς λακκάκι, από την πρώτη αλαλάζουσα έφοδο για την κατάληψή τους, ωθούσε το γκούτσι με μικρά χτυπήματα προς τα πόδια των παιδιών που είχαν λακκάκι στην κατοχή τους. Μερικές φορές επιχειρούσε, σκοπίμως, βίαια και δυνατά χτυπήματα. Όποιος την έτρωγε, εκτός από τον πόνο που ένιωθε, έχανε και το λακκάκι. Οι ρόλοι άλλαζαν. Τώρα αυτός έσπρωχνε το γκούτσι, προσπαθώντας να «κάψει» κάποιον για να πάρει το λακκάκι του.

Όσοι τώρα διέθεταν λακκάκι, προσπαθούσαν να έχουν μονίμως το μπαστούνι τους καρφωμένο σ’ αυτό. Αν το έβγαζαν, μπορούσε κάποιος άλλος από τους κατέχοντες, και φυσικά εκείνος που έσπρωχνε το γκούτσι, να προλάβαινε να βάλει το δικό του. Τότε εκείνος έμενε χωρίς λακκάκι, εκτός κι αν προλάβαινε να πιάσει κάποιου άλλου μέσα στην αναμπουμπούλα. Εκτός από αυτά τα απρόβλεπτα συμβάντα, πάγια επιδίωξη του κάτοχου ήταν να απομακρύνει το γκούτσι, με ένα δυνατό χτύπημα, όταν ζύγωνε κοντά στα πόδια του και υπήρχε ο κίνδυνος να τον ακουμπήσει και να «καεί». Εκείνη τη στιγμή που έβγαζε το ραβδί από την τρύπα για να εξοστρακίσει το γκούτσι το παιγνίδι αποκτούσε όλο του το ενδιαφέρον.

Γιώργος Μιλτ. Σαλεμής, Παράξενοι Φτωχοί Στρατιώτες-Θαυμαστά στοιχεία της Αρβανίτικης στρατιωτικής παράδοσης των ελληνικών Κοινών, εκδ. Αλφειός, Αθήνα 2014, σελ. 341

Το "καπιτώλι", ένα αρβανίτικο παιδικό παιγνίδι στρατηγικής, με βόλους

Το καπιτώλι –προφανώς από το Καπιτώλιο– παίζεται με βόλους. Είναι παιγνίδι για δύο τρία αγόρια (τα κορίτσια δεν έπαιζαν ποτέ). Στις γωνίες ενός νοητού τετραγώνου φτιάχνονται τέσσερα λακκουβάκια. Προσφιλής μέθοδος εκσκαφής ήταν η περιστροφή του τακουνιού του παπουτσιού. Στο σημείο που τέμνονται οι δύο νοητές διαγώνιες του τετραγώνου φτιαχνόταν το πέμπτο λακκουβάκι, που λεγόταν και «καπιτώλι». Εκείνο ήταν το σπουδαιότερης σημασίας λακκουβάκι.

Αφού στηνόταν το πεδίο της μάχης, τα παιδιά έριχαν, από μια νοητή πλευρά του τετραγώνου, τους βόλους τους στο «μπάσι» (=κεφάλι, τουρκ.), που ήταν συνήθως μια μεγάλη πέτρα. Όποιος βόλος ήταν πιο κοντά έδινε το δικαίωμα στο παιδί να παίξει πρώτο. Ξαναέριχνε λοιπόν τον βόλο του, αυτήν τη φορά από το μπάσι προς τα λακουβάκια. Επιδίωξη: ο βόλος να μπει με την πρώτη μέσα στο λακκουβάκι. Αν το κατάφερνε συνέχιζε στο επόμενο της επιλογής του. Οι άλλοι περίμεναν μέχρι να αποτύχει. Μόλις αποτύγχανε, μπαίνανε κι αυτοί στο παιγνίδι.

Μετά τη βολή από το μπάσι, η εκτόξευση των βόλων χρησιμοποιώντας δύο δάκτυλα, τον δείκτη και τον αντίχειρα, όπως για να περιστρέψουμε στον αέρα ένα κέρμα. Στα μεν περιμετρικά λακκουβάκια, σημείο εκτόξευσης ήταν τα «τέσσερα δάκτυλα» από τα χείλια του λάκκου· στο δε καπιτώλι, το σημείο εκτόξευσης ήταν η «μια πιθαμή». Η «μια πιθαμή» ίσχυε μόνο στην περίπτωση που είχες στην κατοχή σου τουλάχιστον ένα περιμετρικό λακκουβάκι. Στα ίδια αυτά όρια μπορούσες να «πιάσεις» τον βόλο του άλλου και να τον εξοστρακίσεις έξω από το πεδίο. Αν δηλαδή ο άλλος, προσπαθώντας να καταλάβει το δικό σου λακκουβάκι, ξέμενε από ορμή κοντά στα χείλη του, τότε μέτραγες ή τέσσερα δάκτυλα ή μια πιθαμή. Αν τον «έπιανες» μπορούσες να τον εξοστρακίσεις. Αν όχι, τότε αυτός ήταν σε πολύ πλεονεκτική θέση να καταλάβει το λακκάκι σου στην επόμενη βολή του.

Το «έξω» από το πεδίο καθορίζονταν από τα… μεγέθη των παπουτσιών. Ήταν δηλαδή διαφορετικό για το κάθε παιδί, αν βέβαια φόραγαν διαφορετικό νούμερο παπούτσια. Όλοι πάντως μέτραγαν δύο πέλματα, το ένα κολλητά με το άλλο, και μισό. Δηλαδή το τρίτο πέλμα τοποθετούνταν κάθετα στα δύο προηγούμενα. Είχες τρεις βολές να τον «τζανίσεις» έξω. Αν δεν τα κατάφερνες, τότε ήσουν σε μειονεκτική θέση, γιατί αυτός παρέμενε μέσα στο παιχνίδι, και μάλιστα κοντά σε ένα από λακκάκια σου. Αν τα κατάφερνες, τότε αυτός έβγαινε από το παιγνίδι και έπαιζε ξανά από το μπάσι. Ο εξοστρακισμός ήταν υποχρεωτικό να γίνει από το καπιτώλι, τότε και μόνο τότε – όταν το ένα παιδί δεν διέθετε περιμετρικό λακκάκι. Στην περίπτωση αυτή τα δικαιώματα του κεντρικού λάκκου άλλαζαν και η βολή δεν γινόταν από τη «μία πιθαμή», αλλά από τα «τέσσερα δάκτυλα». Αυτό ίσχυε είτε ήθελες να καταλάβεις ένα άλλο λακκάκι, είτε «έπιανες» τον άλλον, είτε ήθελες να τον εξοστρακίσεις. Βέβαια, όταν εξοστράκιζες τον άλλον από το κέντρο του πεδίου, είχες πιο πολλές πιθανότητες αποτυχίας.

Οι βολές ήταν πάντα τρεις, είτε έριχνες για να καταλάβεις λακκάκι είτε έριχνες για να εξοστρακίσεις. Εξαίρεση γινόταν μόνο στην περίπτωση που έπεφτε στην κατοχή σου το καπιτώλι από την πρώτη βολή (από το μπάσι). Τότε έριχνες μία βολή από τα χείλη του, προσπαθώντας να πετύχεις άλλο λακκάκι με τη μία. Το παιγνίδι τελείωνε μόνο όταν ο ένας καταλάμβανε όλα τα λακκάκια.

Γιώργος Μιλτ. Σαλεμής, Παράξενοι Φτωχοί Στρατιώτες- Θαυμαστά στοιχεία της αρβανίτικης στρατιωτικής παράδοσης των ελληνικών Κοινών, εκδ. Αλφειός, Αθήνα 2014, σελ. 340

Νυν & Αεί: Το Δράμισι σε αγγλικό χάρτη του 1560

Νυν & Αεί: Το Δράμισι σε αγγλικό χάρτη του 1560: Ο χάρτης είναι δημοσιευμένος στην τετράτομη ιστορία της Επανάστασης του 1821 του Δημήτρη Φωτιάδη και παριστάνει την Ελλάδα και μέρ...